10. Sınıf Fizik Ders Kitabı Sayfa 292-294 Cevapları Meb Yayınları

10. Sınıf Fizik Ders Kitabı Cevapları MEB Yayınları – Sayfa 292

4.3. Etkinlik: Dalgaların Yayılma Sürati

Soru 1: Öğretmeninizin rehberliğinde 4–6 kişilik gruplar oluşturunuz.

Cevap: Öğretmenimizin rehberliğinde 4–6 kişilik bir grup oluşturduk. Grup içinde görev dağılımı yaparak herkesin sürece aktif katılımını sağladık.

Soru 2: Verilen metni okuyarak aşağıdaki soruların cevapları ile ilgili tahminlerinizi yazınız.

a) Motor sesinin su altında daha yakından geliyormuş gibi duyulmasının sebebi ne olabilir?

Cevap: Ses dalgaları suda havaya göre daha hızlı yayıldığı için, motor sesi su altında daha yakından geliyormuş gibi algılanır.

b) Bu olayda sesin sudaki ve havadaki yayılma süratleri arasındaki farkı açıklayınız.

Cevap: Sesin yayılma hızı ortamın yoğunluğuna ve tanecikler arası etkileşime bağlıdır. Su, havaya göre daha yoğun bir ortam olduğundan ses suda daha hızlı yayılır.

c) Ses dalgalarının sürati ile ilgili ulaştığınız sonuçlar tüm dalgalar için genellenebilir mi? Açıklayınız.

Cevap: Hayır, tüm dalgalar için genellenemez. Bu sonuçlar yalnızca mekanik dalgalar için geçerlidir. Elektromanyetik dalgalar ortamdan bağımsız olarak yayılabilir.

Soru 3: İzlediğiniz videodan ve ön bilgilerinizden yararlanarak su ve ses dalgalarında yayılma süratini etkileyen etmenleri tahmin ediniz.

Cevap: Su ve ses dalgalarının yayılma süratini etkileyen başlıca etmenler şunlardır:

• Ortamın yoğunluğu
• Ortamın esnekliği
• Sıcaklık (özellikle gazlarda)
• Basınç
• Suyun derinliği (su dalgalarında)
• Gerilme kuvveti ve birim uzunluk başına düşen kütle (yay ve ipte)

Bu etmenler değiştikçe dalgaların yayılma sürati de değişir.

10. Sınıf Fizik Ders Kitabı Cevapları (MEB Yayınları) – Sayfa 293 | 4.3. Etkinlik

Soru: 4) Su ve ses dalgalarının yayılma süratini test edebileceğiniz ortamları grup arkadaşlarınızla dayanışma içinde planlayarak tasarlayınız. Yaptığınız tasarımlarla su ve ses dalgalarının farklı ortamlardaki yayılma süratleri ile ilgili denemeler yapınız. Aşağıda verilen tablodaki boş alanları planlamalarınız ve gözlemleriniz doğrultusunda doldurunuz.

Su Dalgaları

• Değişkenlerle İlgili Hipotez: Suyun derinliği arttıkça su dalgalarının yayılma sürati artar.
• Yayılma Süratinin Test Edilebileceği Ortamlar ile İlgili Hipotez: Aynı leğende “sığ su” ve “derin su” bölgeleri oluşturulursa dalga farklı hızlarda yayılır.
• Yapılan Gözlemler: Derin bölgede dalga daha hızlı ilerledi; sığ bölgede dalga daha yavaşladı ve dalga boyu küçüldü.
• Tasarım: Leğenin bir tarafına yükselti (kitap/tahta) konularak sığ bölge oluşturuldu. Suya aynı şiddette damla/taş bırakıldı. Dalganın belirli iki nokta arasını alma süresi kronometre ile ölçüldü.
• Dalga Türü: Mekanik dalgadır. Yayılması için maddesel ortam gereklidir.
• Dalgaların Hızlarının Farklı Ortamlarda Karşılaştırılması: Derin su > Sığ su
• Dalgaların Yayılma Süratine Etki Eden Etmenler: Derinlik, ortamın özellikleri (yoğunluk/viskoz etki), dalga kaynağının oluşturma biçimi.

Ses Dalgaları

• Değişkenlerle İlgili Hipotez: Ortamın yoğunluğu ve esnekliği arttıkça sesin yayılma sürati artar.
• Yayılma Süratinin Test Edilebileceği Ortamlar ile İlgili Hipotez: Ses; havada, suda ve katılarda farklı hızlarla yayılır.
• Yapılan Gözlemler: Katılarda (metal/tahta) ses daha hızlı iletildi, suda havaya göre daha hızlı yayıldı, havada daha yavaş kaldı.
• Tasarım: Aynı ses kaynağı (telefon metronomu/klik sesi) kullanıldı. Metal çubuk/tahta masa üzerinden kulağa iletim denendi; su dolu kapta (temas ettirmeden güvenli biçimde) sesin algılanması karşılaştırıldı. “Aynı uzaklıkta algılanma gecikmesi” gözlemlendi.
• Dalga Türü: Mekanik dalgadır. Yayılması için maddesel ortam gereklidir. Boşlukta yayılmaz.
• Dalgaların Hızlarının Farklı Ortamlarda Karşılaştırılması: Metal > Su > Hava
• Dalgaların Yayılma Süratine Etki Eden Etmenler: Ortamın esnekliği, yoğunluğu, sıcaklık (özellikle gazlarda), ortamın yapısı.

Soru: 5) Grup üyelerinizle elektromanyetik dalgaların farklı ortamlardaki yayılma süratleri ile ilgili tahminlerinizi ve tahminlerinizin geçerliliğini aşağıdaki tabloya yazınız. Tabloya yazdıklarınızı diğer gruplarla sözlü olarak paylaşınız. Öğretmeninizin rehberliğinde sınıf arkadaşlarınızın görüşlerini de göz önünde bulundurarak tahminlerinizi ve tahminlerinizin geçerliliğini değerlendiriniz, hata durumunda yazdıklarınızı yeniden düzenleyiniz.

1. Boşluk:

• Elektromanyetik Dalgaların Farklı Ortamlardaki Yayılma Sürati ile İlgili Tahminleriniz: Elektromanyetik dalgalar boşlukta en yüksek hızla (ışık hızıyla) yayılır.
• Tahminlerinizin Geçerliliği: Doğrudur; elektromanyetik dalgalar yayılmak için maddesel ortama ihtiyaç duymaz ve boşlukta en hızlı şekilde ilerler.

2. Maddesel Ortam:

• Elektromanyetik Dalgaların Farklı Ortamlardaki Yayılma Sürati ile İlgili Tahminleriniz: Elektromanyetik dalgalar su, cam gibi maddesel ortamlarda boşluğa göre daha yavaş yayılır.
• Tahminlerinizin Geçerliliği: Doğrudur; maddesel ortamda etkileşim arttığı için yayılma hızı düşer (kırılma etkisiyle hız azalır).

10. Sınıf Fizik Ders Kitabı Cevapları (MEB Yayınları) – Sayfa 294

Dalgaların Yayılma Sürati – Değerlendirme Soruları ve Cevapları

Soru 1 - Sürat kavramı ile dalgaların yayılma sürati kavramı arasında ne tür bir ilişki vardır?

Cevap: Sürat, bir cismin birim zamanda aldığı yolu ifade eder. Dalgaların yayılma sürati ise dalganın bir ortamda birim zamanda aldığı yolu gösterir. Dalga bir periyot süresince bir dalga boyu kadar yol aldığı için dalga sürati; dalga boyu ve frekans ile ilişkilidir.

Soru 2 - Günlük hayatta karşılaşılan dalgaların yayılma süratine ilişkin farkındalıklarınızı yazınız.

Cevap: Sesin farklı ortamlarda farklı hızlarda yayıldığını, ışığın ise boşlukta en hızlı ilerleyen dalga olduğunu öğrendim. Dalgaların yayılma süratinin ortamın türüne, yoğunluğuna ve özelliklerine bağlı olduğunu fark ettim.

Soru 3 - Morötesi, X ve gama ışınlarını algılayan teleskoplar neden Dünya’ya değil de uzaya kurulur?

Cevap: Dünya atmosferi bu ışınların büyük bir kısmını soğurduğu için, bu tür elektromanyetik dalgalar yeryüzünden net olarak algılanamaz. Bu nedenle teleskoplar uzaya kurulur.

Soru 4 - Ses dalgalarının katı maddelerde daha hızlı yayılmasının sebebi nedir?

Cevap: Katı maddelerde tanecikler birbirine daha yakın ve etkileşim daha güçlü olduğu için, ses dalgaları katılarda daha hızlı yayılır.

Soru 5 - Dalga süratinin ortama bağlı olduğunu anlatan bir slogan oluşturunuz.

Cevap: “Dalganın hızı ortamına göre değişir, her yerde aynı yayılmaz!”