10. Sınıf Fizik Ders Kitabı Sayfa 299 Cevapları Meb Yayınları

10. Sınıf Fizik Ders Kitabı Cevapları MEB Yayınları Sayfa 299

Soru: Dalgaların temel kavramlarını, dalgaların sınıflandırılmasını ve farklı ortamların dalgaların yayılma süratine etkilerini bir araya getiren bir kavram haritası oluşturunuz. Tanımlar ve temel özellikler de dâhil olmak üzere dalgaların temel kavramlarını kısaca açıklayınız.

Cevap: Aşağıda dalgalar konusu ile ilgili temel kavramlar, tanımlar, sınıflandırmalar ve ortam–hız ilişkisi ayrıntılı şekilde açıklanmıştır. Bu bilgiler kullanılarak kavram haritası oluşturulabilir.

1. Dalga Kavramı

Dalga, bir kaynaktan çıkan enerjinin, ortamda bulunan taneciklerin titreşmesiyle madde taşınmadan başka noktalara aktarılmasıdır.
Dalga yayılırken ortamda yalnızca titreşim oluşur, ortamın kendisi yer değiştirmez.

2. Dalganın Temel Büyüklükleri

Dalga Boyu (λ)

Ardışık iki dalga tepesi ya da iki dalga çukuru arasındaki uzaklıktır.
Dalga boyu büyüdükçe dalga daha seyrek, küçüldükçe daha sık olur.

Frekans (f)

Bir saniyede oluşan dalga sayısıdır.
Birimi Hertz (Hz)’dir.
Frekans, dalga kaynağına bağlıdır ve ortam değişse bile frekans değişmez.

Periyot (T)

Bir tam dalganın oluşması için geçen süredir.
Periyot ile frekans ters orantılıdır.

T = 1 / f

Genlik (A)

Dalganın denge konumundan en uzak noktaya olan mesafedir.
Genlik arttıkça dalganın taşıdığı enerji artar.
Genlik, dalganın şiddetini belirler.

Dalga Hızı (v)

Dalganın birim zamanda aldığı yoldur.
Dalga hızı şu bağıntı ile hesaplanır:

v = λ × f

Dalga hızı, dalganın yayıldığı ortamın özelliklerine bağlıdır.

3. Dalgaların Sınıflandırılması

A) Mekanik Dalgalar

Yayılabilmek için mutlaka maddesel ortama ihtiyaç duyan dalgalardır.
Boşlukta yayılamazlar.

Örnekler:

• Ses dalgaları
• Su dalgaları
• Deprem dalgaları
• Yay dalgaları

B) Elektromanyetik Dalgalar

Yayılmak için maddesel ortama ihtiyaç duymazlar.
Boşlukta da yayılabilirler.

Örnekler:

• Radyo dalgaları
• Mikrodalgalar
• Kızılötesi ışınlar
• Görünür ışık
• Morötesi ışınlar
• X ışınları
• Gama ışınları

4. Titreşim Doğrultusuna Göre Dalgalar

Enine Dalgalar

Titreşim doğrultusu, dalganın yayılma doğrultusuna diktir.
Bu dalgalarda tepe ve çukur oluşur.

Örnekler: Su dalgaları, elektromanyetik dalgalar, yay dalgaları

Boyuna Dalgalar

Titreşim doğrultusu, yayılma doğrultusu ile aynıdır.
Sıkışma ve seyrekleşme bölgeleri oluşur.

Örnekler: Ses dalgaları

5. Dalga Hızı ve Ortam İlişkisi

• Dalga hızı ortamın yoğunluğuna, sıcaklığına ve elastikiyetine bağlıdır.
• Ses dalgaları katılarda en hızlı, gazlarda en yavaş yayılır.
• Su dalgalarının hızı suyun derinliği arttıkça artar.
• Elektromanyetik dalgalar boşlukta ışık hızıyla yayılır.
• Elektromanyetik dalgalar maddesel ortamlarda daha yavaş yayılır.

6. Enerji Taşınması

Dalgalar madde değil, enerji taşır.
Enerji miktarı dalganın genliği ile doğru orantılıdır.
Genlik arttıkça taşınan enerji artar.

7. Kavram Haritasında Kullanılabilecek Bağlantılar

• Dalga → enerji taşır
• Dalga → dalga boyu, frekans, genlik, hız
• Dalga → mekanik / elektromanyetik
• Mekanik dalga → ortama ihtiyaç duyar
• Elektromanyetik dalga → boşlukta yayılır
• Dalga hızı → ortama bağlıdır
• Genlik → enerji ile ilişkilidir